Aklâm-ı Sitte’nin Paleografik ve Estetik Özellikleri

İslam hat sanatında "Altı Kalem" anlamına gelen Aklâm-ı Sitte (veya Farsça karşılığıyla Şeş-Kalem), kuralları ve estetik ölçüleri nispetli geometrik esaslara göre belirlenmiş altı temel yazı türünü ifade etmektedir. Bu hat türleri; morfolojik yapıları, kalem ucu genişlikleri ve kullanım sahaları bakımından birbirinin büyük ve küçük formları şeklinde ikili çiftler halinde sınıflandırılmaktadır.

1. Muhakkak Kûfî hat türü ile Sülüs arasında geçiş özelliği gösteren Muhakkak; elif ve lâm gibi dikey harf karakterlerinin düz ve tok, sin, fe, kaf ve nûn gibi harflerin çanak yapılarının ise uzunca ve düzümsü tasarlandığı bir hat türüdür. Sülüs'e nispeten kıvrımları daha köşeli bir form sergilemektedir. Genellikle 1,5 mm’den daha geniş kalem uçlarıyla yazılan bu tür, erken dönemlerde Mushaf-ı Şerîf istinsahında Kûfî’nin yerini almış, ancak 16. yüzyıldan itibaren kullanım alanı daralarak terk edilmiştir.

2. Reyhânî Reyhânî, yapısal form olarak Muhakkak yazısının daha ince kalemle kaleme alınan türevi niteliğindedir. Sülüs ile Nesih arasındaki ilişkiye benzer şekilde, Muhakkak'ın metin yazısı formunu oluşturmaktadır. Kuran-ı Kerim yazımında bir dönem etkin olarak kullanılsa da Sülüs ve Nesih hatlarının gelişimi karşısında tutunamayarak 16. yüzyıldan sonra geçerliliğini yitirmiştir.

Hat: Savaş Çevik

3. Sülüs Muhakkak ile kıyaslandığında dikey harf boyları daha kısa, çanak yapıları ise daha oval olan Sülüs, köşeli formların yerini yumuşak ve tabii kavislerin aldığı gelişkin bir hat türüdür. Tezyinî niteliği ve görsel heybeti nedeniyle mimari kitabelerde, yazma eserlerin bölüm başlıklarında ve duvar levhalarında yaygın olarak tercih edilmiştir. İslam hat sanatında Şeyh Hamdullah, Ahmed Karahisarî ve Hâfız Osman Efendi gibi üstatların üslup katkılarıyla estetik zirvesine ulaştırılmıştır.

4. Nesih Genel kaideleri itibarıyla Sülüs yazısının 1,5 mm’den daha ince kalem ucuyla yazılan bir varyantı kabul edilmektedir. İşleniş yetkinliği sayesinde akıcı ve kolay okunabilir bir karakter kazanmış; Kur'an-ı Kerim istinsahında ve el yazması metinlerin kaleme alınmasında ana hat türü haline gelmiştir. Günümüzde de geçerliliğini ve yaygınlığını koruyan temel yazı çeşitlerinden biridir.

Hat: Mehmed Emin Yazıcı

5. Tevkî' Geleneksel imla kaidelerinin aksine, normal şartlarda birleşmeyen harflerin dahi birbirine bağlanabildiği hareketli bir kaligrafik yapıya sahiptir. Bu karakteristik özelliği dışında genel form bakımından Sülüs yazısına yakınlık göstermektedir. Tarihsel süreçte halife ve vezir mektuplarında, vakfiyelerde ve resmi devlet evrakında kullanılmıştır.

6. Rikaa' (İcâzet) Tevkî' yazısının 1,5 mm’den daha küçük kalem ucuyla kaleme alınan ince formudur. Tevkî' ile Rikaa' arasındaki hiyerarşik ilişki, Sülüs ile Nesih arasındaki ilişkiyle paralellik gösterir. Yazma eserlerin ketebe (imza) bölümlerinde, dualarda ve meşkini tamamlayan talebelere verilen yeterlilik belgelerinde (icazetnâme) tercih edildiği için Hatt-ı İcâze olarak da adlandırılmıştır.